یاران فرهنگ
ویژه فارغ التحصیلان دوره آموزشی یاران فرهنگ
منوی اصلی
مطالب پیشین
موضوعات وبلاگ
وصیت شهدا
لینک دوستان
پیوندهای روزانه
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • کل بازدیدها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین به روز رسانی :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل مطالب :
درباره ما


این وبلاگ متعلق به شما مخاطب گرامی بالخص اگر فارغ التحصیل دوره آموزشی یاران فرهنگ هستید.

مدیر وبلاگ : «یاران فرهنگ»
پست الکترونیکی : yaranefarhang@gmail.com
جستجو


آرشیو مطالب
صفحات مجزا
لوگوی دوستان

ابزار و قالب وبلاگ

کاربردی
کد خوش آمد گویی - دکمه گرافیکی تماس با ما سفارش سی دی سخنرانی کد افراد آنلاین Online User کد بالا رفتن
IranSkin go Up
ابر برچسب ها
چهارشنبه 13 بهمن 1389
نوشته شده توسط : یاران فرهنگ طبقه بندی شده در :جریان شناسی فرهنگی , 


تحلیل کتاب هری پاتر

تحلیل کتابی که هنوز در میان منتقدان و صاحبنظران بر سر چیستی و چگونگی آن اجماعی وجود ندارد، هم امری دشوار است و هم اقدامی خطرناك؛ دشوار ازآن‌رو که نیازمند بررسی دقیق خود اثر است و باید فارغ از نگاه منتقدان، که هنوز بر سر هیچچیز به توافق نرسیدهاند، به خود کتابها مراجعه کرد، و خطرناک به این سبب که مستلزم جهتگیری خاصی است که چه بسا با آنچه اندکی بعد منتقدان بر سر آن به اجماع میرسند زاویه داشته باشد، و پس از گذشت زمان اندكی، ممکن است این نظر و جهتگیری عجیب و غریب به نظر برسد.

حکایت دربارة هری پاتر هم از همین قرار است؛ نمیتوان به سادگی و به این زودی، درحالی‌که صرفاً نزدیک به دو سال از انتشار آخرین کتاب هریپاتر میگذرد، آشكارا و با شفافیت گفت هریپاتر چیست و کیست، رمز موفقیتش کدام است، چه نسبتی با آثار ادبی دارد و بالاخره چگونه باید آن را خواند. حال اگر بخواهیم دربارة موضوعی جزئی، مثل نسبت جادو و جایگاه آن در این کتاب سخن بگوییم، دشواری و خطرناکی آن مضاعف میشود. راهی که برای گریز از این تنگنا برگزیدهایم، تلاش برای جلوگیری از برخی سوء تفاهمهاست که میتواند خواندن هریپاتر را به انحراف بکشاند یا از آن هم بدتر، برخی صاحبنظران را به اظهارنظرهایی وا دارد که نسبتی با این اثر ندارند. در حقیقت ما به دنبال آن هستیم که به جای آنکه بگوییم جادو و معنویت در مجموعة هریپاتر چه جایگاهی دارد، به این نکته توجه كنیم که جادو و معنویت در این اثر، قطعاً چه ویژگیهایی ندارد.

 

جادو و معنویت در هری‌پاتر

جادو در اثر هری پاتر، نشانی از دین ندارد؛ این به معنای آن است که نباید با شنیدن اینکه هری پاتر مجموعهای دربارة جادو است، سریع آن را با آثاری مانند مجموعه داستانهای کاستاندا، یا حتی آثار داستانی پائولو کوئیلو مقایسه کرد. جادو در این آثار، واقعیتی طبیعی است که ریشه در واقعیت دارد و هیچ نسبتی با هیچ‌یک از ادیان، مذاهب و فرقهها نیز ندارد. در یکی از مجلدات این کتاب، جامجهانی جادوگران توصیف میشود که در آن اقوام مختلف جادوگران، از کشورهای مختلف، و طبیعتاً با ادیان مختلف گردهم میآیند و با هم به بازی کویدیچ، که معادلی برای فوتبال برای جهان جادوگران است، روی‌ می‌آورند.‌ این نکته به معنای آن است که هریپاتر گسستی جدی از مجموعة متون مربوط به جادوگری در سنت مسیحی است. این گسست جدی که در ادبیات بزرگسالان به دلیل کمتر بودن نظارت مقامات مذهبی پیش از این سابقه داشت، این بار در این اثر به این شکل خود را نشان میدهد که تقابل اساسی مسیحیت و جادوگری، که در قرون وسطی ریشه دارد، اساساً نادیده گرفته میشود و به‌رغم ارجاع چندبارة داستان به ماجرای جادوگرسوزی قرون وسطای کلیسا، هیچ‌گاه این نزاع، به مسیحیت به معنای کلی آن ارجاع نمیشود، بلکه صرفاً اتفاقی ناشی از مشنگ بودن مشنگها (نامی که در این اثر به انسان‌های عادی اطلاق می‌شود که خبری از دنیای جادوگری ندارند) ارزیابی میشود. حتی شاید با کمی تسامح بتوان گفت اصل مسئلة دین نیز، مسئلهای مربوط به انسان‌های عادی است که در دنیای جادوگری کسی چندان از آن سخن نمیگوید یا دستکم رولینگ چیزی از این گفت‌وگوها را برای اطلاع مخاطبان خود نقل نمیکند؛ بنابراین این نادرست است که جادو در آثار هری پاتر را به هر طریق به دین یا ایدئولوژی خاصی نسبت داد.

جادو، در این اثر امری خارقالعاده نیست. حضور امر جادویی در اثری داستانی، به دو صورت میتواند خود را نشان دهد؛ یک شکل، که مثلاً در آثاری مثل «آخرین وسوسة مسیح»، یا «کوه پنجم»، خود را نشان میدهد، حضور جادو مانند امری استثنایی، یا وضعیتی خارقالعاده است. در این گونه داستان‌ها، جادو آن عاملی است که وضعیت باثبات را در هم میشکند و از هم میگسلد. اما در بعضی دیگر از داستان‌ها، مثل «صد سال تنهایی» اثر مارکز، جادو و امر خارقالعاده، بخشی از منطق داستان است، هریپاتر نیز در زمرة آثاری است که از چنین منطقی سود میبرد؛ بنابراین هدف از نگارش این داستان، درهمآمیزی امر جادویی و جهان واقعی، به معنای آنکه نویسنده بكوشد وجود بعدی فرامادی را به خوانندة خود بباوراند نیست. اگرچه هریپاتر میان دنیای واقعی و دنیای جادوگران در حال رفت‌وآمد است، این بدان معنا نیست که نقطة ثقل داستان نسبت میان این دو است. اتفاقاً دقیقاً برعکس میتوان داستان هریپاتر را، داستان گذار بیخطر قهرمان آن، از جهان واقعی به جهان جادوگران دانست. داستان در وضعیتی آغاز میشود که هری، حتی تصوری هم از وجود جهان جادوگران ندارد، و در وضعیتی پایان مییابد که هری سه بچه در دنیای جادوگران دارد و همسرش نیز از جادوگران ماهر این جامعه است. از همه مهم‌تر این است که هر دوی این جهان‌ها، بدون آنکه در هم آمیخته باشند، به زیست خود ادامه میدهند. پس باید از این اشتباه نیز پرهیز کرد که گمان کنیم هریپاتر داستانی دربارة رویة دیگر جهان، یا پشت مرزهای مرئی جهان است.

جادو در هری پاتر، تلازمی با معنویت ندارد. در سنت فرهنگی ما، تواناییهای جادویی، که در بافتار دینی ما کرامت نامیده میشوند، ناشی از نوعی معنویت است؛ معنویتی که میتواند در خدمت شیطان باشد و بنابراین از رشد و جایگاه بالای صاحب آن در نظام شیطانی خبر بدهد که نام آن سحر است یا در خدمت خداوند، که در حقیقت پاداش آن دستیافتن به تواناییهایی است فراتر از تواناییهای انسانهای معمولی. اما در هریپاتر ما با هیچ‌یک از این دو صفبندی روبه‌رو نیستیم. البته این داستان نیز، به یک معنا حکایتی اخلاقی است و حتی میتواند به لحاظ ژانری نوعی حماسة فانتزی تلقی شود، و بنابراین در این اثر نیز، با صفآرایی نیروهای خیر در مقابل نیروهای شر روبه‌روایم. اما قدرت جادوگران دو طرف، ناشی از حالات معنوی آنها یا مراقبههای درونی نیست، بلکه به صورت مستقیم ناشی از دانش آنها در به‌کار بردن فنون جادوگری است. البته بلافاصله باید یادآوری کرد که جادوگری در هریپاتر معادل تردستی نیست؛ یعنی در اینجا سخنی از حقهبازی یا دستیابی به فنون تقلب و فریب دادن مخاطبان وجود ندارد، بلکه در جهان هریپاتر، شاخه‌ای معرفتی وجود دارد به اسم علوم جادوگری، که به شاخههای خاص خود، مثل جانورهای جادویی، جادوی سیاه، علم نقل مکان و... ، تقسیم میشود و هرکسی میتواند آنها را فرابگیرد؛ بنابراین، رشد در دنیای جادوگری، محصول تحصیل علم به معنای کلاسیک و متعارف آن است. پس با این اوصاف به‌هیچ‌روی نمیتوان این کتاب را اثری معنوی، دست‌کم از این نظر خواند. اما نکتة دیگری که باید به آن توجه کرد این است که نیروهای خاصی نیز در جهان جادوگران، درست مثل جهان واقعی وجود دارند که اگرچه به معنای مذهبی آن نیروهایی معنوی نیستند، نیروهای مادی نیز به‌شمار نمی‌آیند؛ برای نمونه عشق مادر به فرزند، چنان حفاظی برای هریپاتر میسازد که او را از جادوهای سهمناك لرد سیاه محافظت میکند. صداقت و شجاعت، دو نیروی دیگری هستند که میتوانند به تقویت توانایی جادوگران کمک کنند. پشتکار تام ریدل، که بعدها به لرد سیاه تبدیل میشود، نیز عاملی است که او را در رسیدن به این مقام یاری میکند و سرانجام دست زدن او به قتل، باعث میشود که او بتواند روح خود را چندپاره کند و به فناناپذیری همیشگی دست یابد. ازاین‌رو میتوان اثر را به نوعی واجد شکلی از معنویت خواند، اما این شکل از معنویت، تفاوتی بسیار با آن چیزی دارد که در بستر فرهنگی ما ملازم با جادو و تواناییهای فراطبیعی است.

در هریپاتر، از طریق جادوهای خاص او، هیچ اخلاق یا فرهنگ ویژهای تبلیغ نمیشود. روال عادی مطبوعات ایرانی آن است که به محض موفقیت شایان توجه یک اثر در فضای فرهنگی، به سراغ مضامین پنهان در آن بروند و پشتپردة محبوبیت آن را برای مردم روایت کنند. این شکل ژورنالیسم، در قالب‌های مختلف خود را مینمایاند؛ گاهی از محافل مشخص و معینی سخن گفته میشود که به صراحت به فلان نویسنده سفارش دادهاند که داستانی خوب و عالی برای تبلیغ فلان مکتب فکری بنویسد و سپس به فلان منتقد و شبکة تلویزیونی هم دستور میدهد که بلافاصله آن را تبلیغ کند و بعد هم مردم ناآگاه اروپایی و امریکایی اثر مورد نظر را میخرند و کمکم این اثر به کشورهای اطراف صادر میشود تا آثار استعماری خود را بر جای بگذارد و سلطة فلان فکر بر جهان سوم را تحکیم کند. گاهی نیز از طریق مهندسی معکوس، این کار انجام میشود و با یافتن تناظرهای حیرتانگیز، شخصیتهای یک اثر، به تناظر یک به یک با اسطورههای یک فرهنگ خاص متصف میشوند و پشت پردة پلید یک اثر محبوب نمایانده میشوند. دربارة هریپاتر میتوان از هر دوی این الگوها استفاده کرد، و نویسندة این یادداشت هم در موضعی نیست که بخواهد یا بتواند این دو شکل ژورنالیسم را ناکارآمد بخواند، اما تأکید ما بر این است که در این کتاب و به صورت صریح، بر هیچ‌یک از ارزش‌ها ایدئولوژیهای مطرح امروز مستقیماً تأکید نمی‌گردد. البته طبیعی است که ازآنجاکه نویسنده در بستر فرهنگی آنگلوساکسون رشد کرده و تحت‌تأثیر عوامل فرهنگی آن سرزمین است، اثرش رنگ فرهنگ آنگلوساکسون داشته باشد، اما ارزش‌های حاکم بر آن، ارزش‌هایی عام و جهانی همچون دوستی، اخلاق، کرامت انسان، شجاعت، تدبیر و راستی و درستی هستند. به این ترتیب میتوان گفت که از این به بعد، هریپاتر تفاوت چندانی با بدنة ادبیات کودک و نوجوان، و حتی ادبیات عامهپسند امروز جهانی ندارد و میتوان این دو را در یک طبقه قرار داد. ارزشی که هریپاتر و نویسندة آن برای کانون خانواده قائل‌اند، بیاختیار سلطة این ارزش بر سینما را تداعی میکند، و پایان خوش داستان نیز، آن را به آثار متعارف پرفروش امروز نوجوانان شبیه میسازد. اگر بخواهیم این نکته را جزئی‌تر بررسی کنیم، میتوان انحراف از معیارهایی نیز در این اثر یافت، اما به‌هرحال بدنة اخلاقی این اثر، همگام با جریان اصلی صنعت جهانی فرهنگ امروز حرکت میکند.

 

نتیجه

براساس آنچه بیان شد، باید اذعان کرد كه هریپاتر اثری عادی نیست و نمیتوان آن را به معنای متعارف آن اثری مربوط به ادبیات جادوگری دانست؛ همان‌گونه‌که نمیتوان آن را اثری فانتزی در معنای کلاسیک آن خواند. تلفیقهای چندگانهای که رولینگ با استفاده از عناصر فرهنگی و ادبی مختلف میآفریند یکی از وجوه ممیزه این کتاب است. اگر تاکنون منتقدان نتوانستهاند بر سر چیستی و جایگاه تکنیکی آن در نظام کلی ادبی امروز به توافق برسند، بی‌شک بخشی از آن، محصول پیچیدگیهای خود این اثر است. شاید اگر نگارنده در جایگاهی باشد که بخواهد به کسانی که به مسئلة چگونگی نحوة بازنمایی جادو، و معنویت در آثار ادبی و هنری امروز علاقه دارند توصیهای بکند، قطعاً خواندن چندباره و دقیق هریپاتر، یعنی اثری ادبی را پیشنهاد می‌كند که توانسته است با حجم عظیمی از مخاطبان خود ارتباط برقرار کند و فضای فرهنگی جهان را در اختیار خود بگیرد. این میتواند برای تحلیل دقیقتر و مفصلتر این اثر بهترین دلیل باشد. اگر این نوشتة کوتاه توانسته باشد همین انگیزه را در مخاطب خود ایجاد کند که به سراغ خود این کتاب برود و آن را از این زاویه بازخوانی کند، به هدف خود دست یافته است.



برچسب ها : تحلیل کتاب هری پاتر ,  خارقالعاده ,  جادو و معنویت در کتاب هری پاتر ,  شاهزاده دو رگه ,  تواناییی های انسان خارق العاده ,  سلطة فلان فکر ,  آنگلوساکسون ,  نویسنده کتاب هری پاتر ,  صنعت جهانی ,  فرهنگ امروز ,  بدنة اخلاقی , 


ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو